ในบทความว่าด้วยองค์บาก 2 ที่ตีพิมพ์ลงในไบโอสโคปฉบับที่แล้ว มีเนื้อหาส่วนหนึ่งซึ่งผมได้อ้างอิงถึงคติความเชื่อเรื่อง ครุฑ ที่ถูกนำมายำให้เต็มไปด้วยความปฏิปักษ์ย้อนแย้งอย่างเอร็ดอร่อยในหนังไทยเรื่องดังกล่าว

ล่าสุด ผมได้พบข้อมูลที่น่าสนใจเกี่ยวกับเกร็ดประวัติความเป็นมาบางประการของคติความเชื่อเรื่องครุฑในสังคมไทย ผมจึงขอนำข้อมูลดังกล่าวมาเล่าสู่กันฟังในนาฏกรรมนอกจอออนไลน์ ดังต่อไปนี้

ในบทความชิ้นดังกล่าว ผมเสนอว่าการสถาปนาราชวงศ์ครุฑาเทพและการสร้างสัญลักษณ์ครุฑที่มีสถานะเป็นเทพประจำราชวงศ์ใหม่โดยออกญาราชเสนา ผู้ซึ่งก่อกบฏต่ออโยธยาเพื่อปกครองดินแดนเขมรเสียเองนั้น ในด้านหนึ่งก็ถือเป็นการต่อสู้ทางสัญลักษณ์ที่ประกาศว่าขุนนางของอโยธยา/ครุฑอันเป็นพาหนะของพระนารายณ์ จะขอเป็นสมมุติเทพผู้ครอบครองดินแดนเขมร และไม่ขอเป็นเพียงข้าราชบริพารหรือพาหนะของกษัตริย์อโยธยาที่มีสถานะเป็นพระรามาธิบดีหรือองค์นารายณ์อวตารอีกต่อไป

ดังนั้น ครุฑจึงถือเป็นสัญลักษณ์สำคัญที่ออกญาราชเสนานำมาใช้ต่อสู้กับคติความเชื่อเรื่องนารายณ์อวตาร อันเป็นฐานคิดหลักที่ช่วยผดุงสถานภาพและอำนาจของกษัตริย์แห่งอโยธยา

อย่างไรก็ตาม ผู้อ่านบางคนอาจมีความเห็นว่า สัญลักษณ์ครุฑที่ออกญาราชเสนาสถาปนาขึ้นมานั้น ไม่เห็นจะมีความเป็นปฏิปักษ์ย้อนแย้งกับคติความเชื่อโบราณที่รองรับการปกครองในระบอบกษัตริย์หรือการปกครองที่มีกษัตริย์เป็นประมุขตรงไหน ดังจะเห็นได้จาก ตราแผ่นดิน หรือ พระราชลัญจกรประจำแผ่นดิน ที่เป็น ตราพระครุฑพ่าห์ อันเป็นตราประจำองค์พระมหากษัตริย์ของไทยที่สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน รวมถึงสัญลักษณ์ตราครุฑที่ปรากฏอยู่ในวัตถุสิ่งของอื่น ๆ อันมีความหมายเชื่อมโยงกับพระมหากษัตริย์ เช่น ธงครุฑ เป็นต้น

ทว่าสัญลักษณ์ครุฑที่เชื่อมโยงกับสถาบันกษัตริย์ในสังคมไทยตามความคิดของผม ก็ไม่ได้บ่งชี้ความหมายว่าครุฑคือสมมุติเทพหรือกษัตริย์เสียเอง หากเป็นการบ่งชี้ด้วยสัญลักษณ์ครุฑที่เป็นพาหนะของพระนารายณ์ว่า พระมหากษัตริย์/พระราม/พระนารายณ์อวตารประทับอยู่ ณ สถานที่มีตราครุฑปรากฏ, หนังสือที่มีตราครุฑประทับอยู่ได้รับความเห็นชอบจากพระมหากษัตริย์แล้ว/ถูกออกโดยหน่วยงานราชการ (ที่ทำงานโดยเหล่าข้าราชการ), หรือบริษัทเอกชนที่ได้รับพระราชทานตราครุฑนั้นได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระมหากษัตริย์ เป็นต้น

ด้วยเหตุนี้ สัญลักษณ์ครุฑในสังคมไทยที่เราพบเห็นกันในปัจจุบัน จึงไม่ได้บ่งบอกว่าครุฑคือกษัตริย์ แต่ครุฑคือสัญลักษณ์ที่ช่วยตอกย้ำถึงสิ่งที่มีสถานะสูงส่งอยู่เหนือครุฑนั่นคือ กษัตริย์/นารายณ์อวตาร ผู้ทรงครุฑ

อย่างไรก็ตาม หากเราได้พบเห็นรูปลักษณ์ของ ตราพระครุฑพ่าห์ ในอดีต ก็จะพบว่าความหมายที่ปรากฏอยู่บนตราสัญลักษณ์ดังกล่าวไม่มีความกำกวมคลุมเครือดังเช่น ตราพระครุฑพ่าห์ ที่เราเห็นในยุคปัจจุบัน ที่มีแต่เพียงตัวครุฑปรากฏอยู่บนตราเท่านั้น เนื่องจาก ตราพระครุฑพ่าห์ แต่เดิมจะมีรูปนารายณ์ทรงครุฑยุดนาคปรากฏอยู่บนตรา ครั้นถึงรัชสมัยรัชกาลที่ 5 จึงได้มีการเปลี่ยนแปลงตราพระราชลัญจกรให้กลายเป็นตราอาร์มแบบฝรั่งซึ่งไม่มีรูปครุฑหรือนารายณ์ทรงครุฑปรากฏอยู่ แต่ต่อมาทรงเห็นว่าตราแผ่นดิน/ตราพระราชลัญจกรนั้นเป็นฝรั่งเกินไป จึงโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เขียนลายตราพระราชลัญจกรขึ้นใหม่ โดยเมื่อแรกเริ่มกรมพระยานริศฯ ได้เขียนลาย ตราพระครุฑพ่าห์ อ้างอิงตามแบบเดิมที่เป็นรูปนารายณ์ทรงครุฑยุดนาค แต่สุดท้ายก็มีการแก้ไขเปลี่ยนแปลง ตราพระครุฑพ่าห์ ดังกล่าวกลายเป็น ครุฑฟ้อนหน้าอัด และตัดรูปพระนารายณ์รวมทั้งนาคที่เคยปรากฏอยู่แต่เดิมออกไป เพื่อให้สมกับคำว่าพระครุฑพ่าห์

และตราพระครุฑพ่าห์ตามรูปแบบดังกล่าวนี่เองที่ได้รับการสืบทอดมาจนถึงยุคปัจจุบัน

 

 

edit @ 4 Apr 2009 18:05:24 by ทัศนทรรศน์

Comment

Comment:

Tweet